De Duitse melkveehouder en voeradviseur Stefan Freuen probeert al tientallen jaren zoveel mogelijk voer van eigen land te benutten. Wat begon met het pletten van lokaal geteeld graan, groeide uit tot een vaste werkwijze met Sodagrain: graan dat met natronloog wordt behandeld om de zetmeelvertering te veranderen. Op zijn eigen bedrijf combineert hij het graan bovendien met koolzaad. Inmiddels begeleidt hij ook andere melkveehouders bij de productie van Sodagrain.
Freuen begon in de jaren tachtig, kort nadat hij op het ouderlijk bedrijf was gestart, met het voeren van graan van boeren uit de omgeving. De gedachte daarachter was eenvoudig: zoveel mogelijk lokaal voer benutten en minder afhankelijk zijn van krachtvoer uit de fabriek en van transport. Op het bedrijf in het bergachtige Eifel-gebied, ter hoogte van Luxemburg, waar veel gras en graan wordt verbouwd, staat voerautonomie nog altijd hoog in het vaandel.
Aanvankelijk werd het graan alleen geplet. Nadat Freuen zijn ouderlijk bedrijf inbracht in een maatschap met andere melkveehouders en er een voermengwagen kwam, begon hij te experimenteren met Sodagrain. Hij is er heel enthousiast over. “We maken krachtvoer van eigen akker. Van tarwe maken we in feite korrelmais”, zegt hij. Hij legt het uit aan de hand van een voorbeeld met tarwe met in totaal 663 gram zetmeel, waarvan 99 gram pensbestendig is. Na behandeling met natronloog komt dat volgens hem uit op 287 gram pensbestendig zetmeel. “Dat is hetzelfde als korrelmais.”
Freuen vindt het juist nu interessant om naar Sodagrain te kijken. “De prijzen van korrelmais zijn hoog en er ligt nog veel tarwe in de opslag.”
Wat verandert er in het graan?
De meerwaarde van Sodagrain zit volgens Freuen vooral in de gunstige verhouding tussen snel en langzaam verteerbaar zetmeel. Door de behandeling met natronloog verandert de structuur van de graankorrel en daarmee de beschikbaarheid van het zetmeel voor de vertering.
Een groter deel van het zetmeel passeert daardoor de pens en komt verderop in het verteringskanaal beschikbaar. Dat maakt het product volgens Freuen interessant als bron van pensbestendig zetmeel.
Tijdens het bereidingsproces ontstaat bovendien natriumbicarbonaat, dat een bufferende werking heeft. Het eiwit in het graan blijft tijdens het proces grotendeels onaangetast.
Freuen gebruikt die eigenschappen zowel op zijn eigen bedrijf als in zijn werk als zelfstandig voeradviseur. Hij maakt onder meer rantsoen-, koppel- en bedrijfseconomische analyses op melkveebedrijven en werkt daarbij met bedrijfsgegevens van klanten en met een eigen databestand dat hij al ongeveer 25 jaar opbouwt. Daarnaast levert hij natronloog aan melkveehouders die zelf Sodagrain maken, in Duitsland maar ook in Nederland en België.
Wanneer past Sodagrain?
Sodagrain kan volgens Freuen vooral interessant zijn in rantsoenen die relatief weinig pensbestendig zetmeel bevatten. Hij noemt als voorbeeld een rantsoen met maïskuil met weinig kolf. In zulke rantsoenen kan Sodagrain een manier zijn om meer pensbestendig zetmeel aan te voeren zonder volledig afhankelijk te zijn van aangekochte korrelmais of ander krachtvoer.
Daarbij benadrukt hij dat Sodagrain niet simpelweg boven op een bestaand rantsoen moet worden gevoerd. Het product moet passen binnen de totale rantsoensamenstelling. Een belangrijk aandachtspunt is het hoge natriumgehalte als gevolg van de behandeling met natronloog. Daardoor stijgt de kationen-anionenbalans van het rantsoen. Om die reden adviseert Freuen nadrukkelijk om Sodagrain niet aan droogstaande koeien en close-up-koeien te voeren.
Waarom koolzaad erbij?
In de eerste jaren waarin Freuen Sodagrain voerde, steeg de melkproductie op zijn bedrijf richting 8.000 kilogram melk per koe per jaar. Toen het productieniveau verder opliep richting 9.500 tot 10.000 liter, werd het volgens hem steeds lastiger om voldoende energie in het rantsoen te krijgen. Daarom begon hij te experimenteren met koolzaad. Dat was deels een praktische keuze: hij teelt het zelf. “Koolzaad is met 1540 VEM per kilogram drogestof extreem energierijk. Daarnaast levert het ook eiwit en vet en kan het zo het rantsoen enorm verbeteren. Waarom zou ik mijn eigen product verkopen en een ander product aankopen om aan mijn koeien te geven?”, stelt Freuen.
Hij begon daarom koolzaad rechtstreeks mee te verwerken in de Sodagrain. Volgens hem werkt dat goed. Door meer of minder koolzaad toe te voegen kan hij onder meer sturen op het ruw eiwitgehalte van het mengsel. De precieze verhouding hangt af van het doel van het rantsoen en van de overige gebruikte grondstoffen. Naast tarwe gebruikt Freuen onder meer gerst en triticale. Ook andere granen en gewassen kunnen volgens hem worden verwerkt.
Zo maakt Freuen Sodagrain
De productie van Sodagrain gebeurt bij Freuen in de voermengwagen. Van laden tot lossen duurt het proces ongeveer vijftig minuten.
1. Graan laden
Eerst wordt het graan in de mengwagen geladen. Wanneer koolzaad wordt toegevoegd, probeert Freuen dat zo gelijkmatig mogelijk over het graan te verdelen.
2. Natronloog toevoegen
Daarna wordt de benodigde hoeveelheid natronloog als droog product toegevoegd. De dosering hangt onder meer af van de gebruikte grondstof en het vochtgehalte van het graan.
3. Droog mengen
Het mengsel wordt vervolgens ongeveer tien minuten droog gemengd.
Volgens Freuen hoeft een voermengwagen daar niet onder te lijden. “Onze eigen wagen dateert van 2010 en we maken er elke week Sodagrain mee.”
4. Water toevoegen
Na het droog mengen wordt water toegevoegd. De benodigde hoeveelheid hangt sterk samen met het vochtgehalte van het graan: hoe droger het graan, hoe meer water nodig is.
Bij ongeveer 12 procent vocht gebruikt Freuen circa 100 liter water per ton graan. Bij 16 procent is dat ongeveer 80 liter, bij 18 procent 60 liter en bij 20 procent circa 40 liter.
5. Nogmaals mengen
Na toevoeging van het water wordt het mengsel nog twintig tot dertig minuten verder gemengd. In die fase wordt het steeds deegachtiger.
Freuen beoordeelt het proces voor een belangrijk deel op het uiterlijk. “Het eindproduct moet eruitzien alsof een akker is geploegd terwijl die eigenlijk te nat was. Dan is het goed.”
Reactie en opslag
Na het mengen wordt het product uitgespreid in een laag van maximaal ongeveer 1,5 meter. Freuen legt het op een vlakke ondergrond met een dunne laag stro. Door de reactie tussen natronloog, water en graan komt warmte vrij. Na twee tot drie dagen is het grootste deel van de reactie volgens hem voltooid. Hij dekt de hoop niet af. Onder folie kan condens ontstaan en juist dat vocht wil hij bij de opslag vermijden.
Veilig werken is essentieel
Natronloog is vóór de reactie een sterk bijtende en gevaarlijke stof. Freuen benadrukt daarom dat de veiligheid tijdens de bereiding een van de belangrijkste aandachtspunten is. Zorgvuldig werken met de juiste dosering, voldoende water en geschikte beschermingsmiddelen is essentieel. Ook moet het product voldoende tijd krijgen om volledig te reageren voordat het wordt gevoerd.
Volgens Freuen zit de grootste uitdaging dan ook niet alleen in het mengen zelf, maar in het beheersen van het hele proces: veilig omgaan met natronloog, de juiste hoeveelheid water gebruiken, de reactie goed laten verlopen en het product vervolgens droog opslaan.
Niet de piek, maar de persistentie telt
Freuen voert Sodagrain niet met als belangrijkste doel om een zo hoog mogelijke piekproductie te halen. “In het begin zijn de productieverschillen niet zo groot, misschien 3 tot 3,5 kilogram. Maar verderop in de lactatie zie je de verschillen steeds groter worden”, zegt hij. Volgens hem kan die persistentie mogelijkheden bieden om koeien langer door te melken en vaker te kiezen voor een verlengde lactatie. “Dat betekent minder afkalvingen en alles wat daarbij komt kijken, minder uitval en minder jongvee.” Dat past bij zijn eigen bedrijfsdoel: een zo hoog mogelijke levensproductie per koe. “Naast de productiestijging door het gebruik van Sodagrain met koolzaad — maar liefst 1.600 kilogram melk per koe per jaar — is ook het eiwitgehalte van de tankmelk gestegen, is het aantal gevallen van ketose gehalveerd en is het aantal benodigde inseminaties per dracht verbeterd.”
Verandering van productie- en gezondheidsparameters vóór en na het voeren van Sodagrain. Bron: Stefan Freuen.
| 2014–2016 | 2018–2020 | Verandering in % | ||
| Melkproductie | kilogram | 9.456 | 11.061 | +17 |
| Vetgehalte | % | 3,96 | 3,78 | -5 |
| Eiwitgehalte | % | 3,26 | 3,35 | +3 |
| Ketosegevallen | aantal | 169 | 82 | -51 |
| Gemiddelde BHB-waarde | mmol/l bloed | 1,103 | 0,753 | -32 |
| Inseminatie-index | 2,6 | 2,4 | -8 |
Kan makkelijk concurreren met aangekocht krachtvoer
Naast de voedingskundige kant kijkt Freuen nadrukkelijk naar de kostprijs. Op zijn eigen bedrijf gebruikt hij bijvoorbeeld een mengsel van 40 procent koolzaad en 60 procent tarwe. Om die voederwaarde met aangekochte grondstoffen na te bootsen, zou volgens hem een krachtvoermengsel nodig zijn met onder andere gemalen tarwe, gemalen korrelmais, pensbestendig vet en extra natriumbicarbonaat.
Ook als hij arbeid, diesel, natronloog en andere productiekosten meerekent, blijft het zelfgemaakte mengsel volgens hem economisch zeer aantrekkelijk. Daarmee komt Freuen uiteindelijk terug bij dezelfde gedachte waarmee hij in de jaren tachtig begon: zoveel mogelijk waarde halen uit grondstoffen van eigen land. Door slim om te gaan met deze grondstoffen kan er hoogwaardig krachtvoer van worden gemaakt. “Ik noem Sodagrain ook wel mais voor arme mensen”, besluit hij.
Meer weten over (het zelf produceren van) Sodagrain? Neem contact op met Stefan Freuen via beratung@stefanfreuen.de of telefonisch via +49 (0) 170-9179292.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: Stefan Freuen
