Op Vlaamse melkveebedrijven worden koe en kalf meestal kort na de geboorte gescheiden. Tegelijk groeit de belangstelling voor systemen waarin langer koe-kalf contact is. Onderzoek wijst daarbij op mogelijke voordelen voor onder meer groei en natuurlijk gedrag. Daar staan vragen tegenover over gezondheid, arbeid, huisvesting en economie. Een wetenschappelijk overzicht van dierenarts Anneleen Watteyn (RefWel) en Matthieu Frijlink (Rundveeloket) laat daarom zien dat de discussie niet alleen draait om vroeg of laat scheiden. Ook de manier waarop koe en kalf worden gehouden en uiteindelijk gescheiden speelt een belangrijke rol.
Vroege scheiding
Op veel Vlaamse melkveebedrijven worden koe en kalf kort na de geboorte gescheiden. Het kalf wordt individueel opgefokt en krijgt melk of kunstmelk, waarna het na enkele dagen tot maximaal acht weken naar groepshuisvesting gaat. Een belangrijke reden voor vroege scheiding is de mogelijkheid om het kalf individueel te controleren. De veehouder kan zo gericht zorgen voor een snelle en voldoende opname van kwalitatieve biest. Daarnaast kan de veehouder de biest gecontroleerd verstrekken. Daarmee kan het contact tussen het kalf en mogelijke ziekteverwekkers uit de omgeving worden beperkt. Gescheiden opfok kan bovendien het risico op overdracht van ziektekiemen van koe op kalf verkleinen. Daarbij worden onder meer paratuberculose, Salmonella, E. coli en Mycoplasma genoemd.
Ook de bedrijfsvoering speelt mee. Een koe kan na een snelle scheiding direct worden opgenomen in het reguliere melkschema. De melkproductie blijft daardoor beter voorspelbaar en registreerbaar. Bovendien komt meer melk beschikbaar voor levering aan de zuivelsector. Een zogend kalf kan volgens het overzicht tot 15 liter melk per dag opnemen.
Daar staat tegenover dat een bedrijf bij gescheiden opfok kosten maakt voor kunstmelk, krachtvoer en arbeid. Die kosten liggen doorgaans iets lager dan de opbrengst van de verkochte melk. Een snelle scheiding kan daarnaast bijdragen aan een kortere tussenkalftijd doordat een koe sneller weer tochtig kan worden.
Mogelijkheden langer koe-kalf contact
Bij langer koe-kalf contact kunnen koe en kalf tijdens de zoogperiode fysiek contact houden. Daarin zijn verschillende mogelijkheden. Koe en kalf kunnen de hele dag samenblijven, behalve tijdens het melken. Een andere mogelijkheid is contact gedurende een deel van de dag of nacht.
Onderzoek naar deze systemen laat volgens Watteyn en Frijlink verschillende mogelijke voordelen zien. Zo nemen kalveren die bij de koe drinken vaak meer melk op. Dat kan leiden tot een hogere groeisnelheid. In de onderzoeken die Watteyn en Frijlink aanhalen in het wetenschappelijk overzicht lag de groei op 1,2 tot 1,4 kilogram per dag, tegenover gemiddeld 0,85 kilogram bij conventionele opfok.
Daarnaast krijgen kalveren meer ruimte voor natuurlijk gedrag. Het gaat onder meer om zuigen, likken en rusten. Tegelijkertijd kunnen ongewenste gedragingen, zoals tongrollen en zuigen aan soortgenoten, afnemen. Kalveren die langer bij de koe blijven vertonen volgens verschillende onderzoeken ook uitgebreider sociaal gedrag. Voorbeelden zijn snuffelen, speelgedrag en lichamelijk contact met andere dieren. Ook bij de koe kan langer contact het maternale gedrag stimuleren. Sommige koeien blijken zelfs gedurende langere tijd contact met hun kalf te zoeken.
Gezondheidseffecten
De gevolgen voor de gezondheid zijn minder duidelijk. Zo bestaat nog geen eenduidig beeld over het verband tussen zogen en mastitis. Sommige onderzoeken wijzen op een mogelijk beschermend effect doordat de uier vaker wordt geleegd. Andere onderzoeken signaleren juist een mogelijk hoger risico op uierirritatie of overdracht van ziektekiemen via kalveren.
Ook bij kalveren zijn de onderzoeksresultaten niet altijd hetzelfde. Zo rapporteren sommige studies minder diarree bij een scheiding na 24 uur. Andere onderzoeken zien juist meer diarree bij later scheiden. Volgens Watteyn en Frijlink kunnen daarbij meerdere factoren een rol spelen. De biestopname, infectiedruk en hoeveelheid opgenomen melk zijn bijvoorbeeld van invloed.
Huisvesting bepaalt haalbaarheid
Het langer samenhouden van koe en kalf vraagt daarom vaak om aanpassingen. Veel bestaande melkveestallen zijn ingericht voor volwassen runderen. Ook vloeren, afscheidingen en voorzieningen voor weidegang zijn niet vanzelfsprekend geschikt voor koeien met hun kalveren. Volgens Watteyn en Frijlink heeft het moment van scheiden invloed op het stressgehalte dat de dieren ervaren. De maternale band tussen koe en kalf wordt pas na enkele dagen sterker. Bij een vroege scheiding is de stressreactie daardoor doorgaans kleiner dan wanneer de dieren pas later uit elkaar worden gehaald.
Een bijkomend aandachtspunt is het contact met mensen. Kalveren die vroeg worden gescheiden, komen vaak eerder en intensiever met mensen in aanraking. Dat kan bijdragen aan gewenning en mogelijk aan een vlottere hantering op latere leeftijd.
Manier van scheiden
Wanneer koe en kalf langer samenblijven, wordt niet alleen de duur van het contact belangrijk. Ook de manier waarop de dieren uiteindelijk worden gescheiden speelt een rol. Een scheiding kan plaatsvinden vanaf ongeveer 24 uur na de geboorte tot aan de speenleeftijd. Kalveren die al na 24 uur worden gescheiden, vertonen volgens sommige onderzoeken vaker zuiggedrag richting soortgenoten of objecten. Ook veranderingen in mest- en urinegedrag zijn beschreven. Die kunnen samenhangen met tijdelijke stress, een lagere melk- of vochtopname of een tragere aanpassing aan het nieuwe voedersysteem.
Een scheiding rond dag vier wordt in sommige onderzoeken gekoppeld aan meer sociaal gedrag en een snellere groei dan een directe scheiding. Tegelijkertijd kan de stress bij koe en kalf toenemen naarmate het contact langer duurt. Vooral een abrupte scheiding kan leiden tot meer vocaliseren, zoekgedrag en onrust. Ook een tijdelijke daling van de voeropname of melkproductie is beschreven. Geleidelijke scheiding kan deze reactie mogelijk beperken. Daarbij kan bijvoorbeeld het aantal zoogmomenten geleidelijk worden afgebouwd of kan het fysieke contact via een hek worden voortgezet.
Watteyn en Frijlink benadrukken dat de optimale aanpak bedrijfsspecifiek is. Langer koe-kalf contact levert volgens het overzicht daarom niet automatisch meer welzijn op wanneer de uiteindelijke scheiding onvoldoende wordt voorbereid of uitgevoerd.
EFSA ziet ruimte voor langer contact
De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA adviseerde in 2023 om kalveren minimaal één dag bij de moeder te laten. Daarnaast adviseerde de organisatie om langer koe-kalf contact verder te onderzoeken.
Er blijven echter vragen over de effecten op de gezondheid en het welzijn van zowel koe als kalf. Ook de praktische en economische haalbaarheid vraagt verder onderzoek. De uitdaging ligt volgens Watteyn en Frijlink daarom in systemen die dierenwelzijn combineren met een werkbare bedrijfsvoering. Dat vraagt mogelijk om verschillende oplossingen naast elkaar. Niet elk melkveebedrijf beschikt over dezelfde stal, arbeid of mogelijkheden om koe en kalf samen te houden. Daardoor ligt een universele aanpak niet voor de hand.
Momenteel loopt het Europese project TransformDairyNet, dat kennis over kalf-bij-koesystemen verzamelt en verspreidt. Praktijkervaringen kunnen daarnaast bijdragen aan verdere kennisontwikkeling. Volgens het overzicht kunnen juist kleinschalige ervaringen op melkveebedrijven waardevolle informatie opleveren voor veehouders en onderzoekers.
Tekst: Esmee Groot Roessink
Beeld: ILVO
