Een kwart van de dagen in Nederland is het volgens Wageningen University & Research (WUR) zo warm dat koeien hittestress kunnen ervaren. Bomen en struiken kunnen in de wei schaduw bieden en daarnaast bijdragen aan biodiversiteit en bodemkwaliteit. Agroforestry kan bovendien mogelijkheden bieden voor extra opbrengsten, bijvoorbeeld uit noten of voedergewassen. Onderzoekers van WUR bekijken hoe landbouwers bomen en struiken kunnen inpassen zonder dat de grasproductie te veel afneemt.
Hittestress vraagt om meer beschutting
Volgens Brigitte de Bruijn, onderzoeker dierwelzijn en -gezondheid bij WUR, is het risico op hittestress de afgelopen jaren toegenomen. Zomers worden warmer en hittegolven duren langer. Ook warme nachten spelen een rol, omdat koeien dan minder gelegenheid hebben om af te koelen. “Vijftien jaar geleden dachten veel melkveehouders nog: we moeten de koeien wel beschermen, maar gelukkig zijn het maar een paar echt warme dagen”, zegt De Bruijn. “Langdurige warmte en ook de warme nachten vergroten de belasting voor koeien. Zij kunnen dan moeilijk afkoelen tussendoor.”
Volgens de Bruijn zijn vooral melkkoeien gevoelig voor hittestress. Bij hoge temperaturen eten ze minder, neemt de vatbaarheid voor ziekten toe en kan de melkproductie volgens haar met maximaal 35 procent dalen. Bij een temperatuur van 21 graden Celsius in combinatie met een hoge luchtvochtigheid kunnen volgens De Bruijn al effecten op het welzijn en de gezondheid ontstaan.
De mate van hittestress hangt bovendien af van de temperatuur en luchtvochtigheid. Ook de productiefase van de koe speelt een rol. “Koeien die net een kalfje hebben gekregen zijn extra kwetsbaar, omdat ze nog herstellen van het kalven, en tegelijk ook veel melk produceren. Dat kost nu eenmaal veel energie, melkproductie is eigenlijk topsport.”
Koeling in stal en schaduw in de wei
Melkveehouders nemen zowel binnen als buiten maatregelen tegen hittestress. In stallen worden onder meer ventilatoren en vernevelingssystemen gebruikt. Ook gekoelde ligboxen zijn beschikbaar, al worden die nog niet breed toegepast. De Bruijn ziet behoefte aan meer onderzoek naar de werking van dergelijke systemen onder Nederlandse omstandigheden. Veel beschikbare kennis komt uit het buitenland, waar het klimaat bijvoorbeeld minder vochtig kan zijn.
Daarnaast ziet De Bruijn mogelijkheden om koeien meer keuzevrijheid te geven. Zo zouden dieren overdag de schaduw kunnen opzoeken en ’s nachts naar buiten kunnen gaan. Bomen en struiken kunnen daarbij voor natuurlijke beschutting zorgen. Agroforestry is daarbij niet nieuw. Volgens Andrew Dawson, onderzoeker agro-ecologie en bedrijfseconomie bij WUR, valt zelfs een enkele boom die bewust in een weiland wordt geplaatst voor schaduw al onder agroforestry. Bomen kunnen daarnaast worden ingezet voor de productie van gewassen of veevoer en voor biodiversiteit.
Bomen en struiken waren vroeger een vast onderdeel van veel weilanden. Hagen werden onder meer gebruikt om koeien binnen het perceel te houden en boden tegelijkertijd beschutting. Veel heggen en houtwallen verdwenen later door de komst van schrikdraad en doordat percelen zonder bomen eenvoudiger te maaien waren. Dawson schat dat in Nederland meer dan 200.000 kilometer aan heggen en houtwallen verloren is gegaan.
Nu neemt de belangstelling voor bomen in de wei weer toe. Tegelijkertijd kunnen melkveehouders volgens De Bruijn tegen regelgeving aanlopen. “Het kan lastig zijn om een vergunning te krijgen. Zelfs mijn collega die dit beleid onderzoekt, noemde het ingewikkeld. Het ligt niet altijd aan de veehouder als er nog geen bomen in de wei staan”, benadrukt zij.
Balans tussen bomen en gras
Bomen kunnen volgens Dawson meerdere functies combineren. De manier waarop ze worden geplant, bepaalt mede het effect op de gewasopbrengst. Direct naast een boom kan de opbrengst lager zijn door schaduw en concurrentie om water en voedingsstoffen. Verder van de boom kan de opbrengst juist toenemen. Volgens Dawson is het daarom belangrijk voldoende licht beschikbaar te houden voor het gras.
Onderzoek naar de effecten van bomen op gras en andere gewassen is nog beperkt. In een Duits onderzoek steeg de suikerbietenopbrengst met 25 procent door de aanwezigheid van bomen. Gras kan volgens Dawson bovendien beter tegen lichte schaduw dan veel andere gewassen. Een Nederlandse proef liet in de eerste jaren een 30 procent hogere grasopbrengst zien. Die toename nam echter af naarmate de bomen groter werden.
Heleen van Kernebeek, onderzoeker dierlijke productiesystemen, wijst op de wisselwerking tussen bomen en gras. “Bomen en gras concurreren om water, licht en voedingstoffen. Tegelijk creëren bomen een luchtigere bodem en wordt water beter vastgehouden. We zijn heel benieuwd hoe dat precies uitpakt voor de grasgroei.”
Volgens Van Kernebeek kan de mogelijke concurrentie met gras boeren ervan weerhouden om bomen te planten. Tegelijkertijd kunnen veranderende klimaatomstandigheden de afweging beïnvloeden. “Als we straks de bescherming van bomen in het landschap niet hebben, hoe productief is het landschap dan nog? Klimaatverandering gaat ons voor heel dringende keuzes stellen.”
Voederhagen en notenbomen
Een voederhaag kan volgens Dawson een laagdrempelige manier zijn om agroforestry op een melkveebedrijf toe te passen. Koeien kunnen van verschillende struiken en bomen eten. Daarmee krijgen ze andere voedingsstoffen binnen dan via gras. “Een voederhaag is de meest laagdrempelige optie. Je kunt het toepassen in de wei of op de route die de koeien lopen naar de wei toe. Boeren kiezen vaak iets dat bij hun eigen bedrijfstak past.”
Naast veevoer kunnen bomen ook een directe economische opbrengst leveren. Dawson noemt walnoten en hazelnoten als mogelijke gewassen. Deze boomsoorten krijgen volgens hem al belangstelling vanuit de akkerbouw. Ook voor veehouders kunnen noten interessant zijn als aanvullende inkomstenbron. “Er komt weinig handwerk aan te pas. Boeren kunnen heel efficiënt machinaal oogsten en de noten opslaan voor de verkoop. Het is uiteindelijk niet alleen een kwestie van wat kan, maar vooral wat rendeert. Dat is de uitdaging.”
De economische haalbaarheid speelt volgens Dawson een belangrijke rol bij de toekomstige toepassing van agroforestry. Rond natuurgebieden ziet hij mogelijkheden, omdat singels en houtwallen meerdere functies kunnen vervullen. Ze dragen volgens hem bij aan natuurdoelen en kunnen daarnaast ammoniak uit de lucht afvangen, koolstof vastleggen en bijdragen aan waterkwaliteit en biodiversiteit.
Bron: Wageningen University & Research
Tekst: Esmee Groot Roessink
