In de maart-editie van Melkveebedrijf stond klauwgezondheid als thema centraal. Daarbij werd ook aandacht besteed aan het gebruik van formaline in voetbaden als middel om infectieuze aandoeningen zoals Mortellaro onder controle te houden. In de sector heersen echter gemengde gevoelens over formaline, zo vernamen wij ook weer na verschijning van het blad. “Het is dat we geen goed alternatief hebben, anders zou ik het niet gebruiken”, is een veelgehoord argument van gebruikers. Maar is er geen goed alternatief? En wie moet het initiatief daarvoor nemen?
Voetbaden met formaline lijken een effectief en bewezen middel tegen klauwaandoeningen als Mortellaro. Het middel is effectief tegen tal van micro-organismen. ‘Slechte’, maar ook ‘goede’ micro-organismen overleven contact met het middel niet. Het is ook niet zo gek dat formaline al eeuwenlang wordt gebruikt om lichamen van overleden mensen en dieren langdurig te conserveren.
Het is niet zomaar een goedje dus. De gevarentekens op de verpakking geven ook aan dat het middel bijtend is en giftig voor de huid bij aanraking. Ook het inademen van de damp is schadelijk. Vandaar dat het bij productie of gebruik verplicht is om chemisch bestendige handschoenen, beschermende kleding, een veiligheidsbril of gelaatsscherm en ademhalingsbescherming te gebruiken.
Steeds meer negatieve effecten bekend
Verantwoord gebruik is zeer belangrijk. Het feit dat de EU in 2014 formaldehyde officieel heeft geclassificeerd als kankerverwekkend middel onderstreept dit. In februari dit jaar kwam in het nieuws dat er formaldehyde in bepaalde isolatieschuimen in huizen zit. Onmiddellijk riep de GGD op tot een verbod van dergelijk schuim.
Hoogleraar Ad Ragas van de Radboud Universiteit in Nijmegen vertelde afgelopen februari dat formaldehyde kankerverwekkend is en dat mensen die eraan worden blootgesteld een hoger risico lopen op onder meer keel- en neuskanker en leukemie. Van een ‘veilige dosis’ kan in de ogen van Ragas geen sprake zijn, omdat het middel DNA beschadigt. En het blijkt dat formaline op het melkveebedrijf niet alleen aanwezig is in het voetbad. Onderzoek van de Universiteit Utrecht heeft op twintig Nederlandse melkveebedrijven laten zien dat er naast het voetbad ook in de melkstal verhoogde formaldehydeconcentraties zijn gemeten tijdens het gebruik van het voetbad.
Blootstelling aan formalinedamp is een punt dat vaak onderbelicht blijft, maar wel risico’s met zich meebrengt. Formaline verdampt relatief gemakkelijk, vooral bij het vullen en legen van het klauwbad en wanneer de koeien erdoorheen lopen. De wettelijke Nederlandse grenswaarde voor formaline is laag: 0,12 ppm voor kortdurende beroepsmatige blootstelling. Maar als je het product kunt ruiken, is er al sprake van ongewenst hoge blootstelling. Niet voor niets is het sprayen of vernevelen van formaline op een koeienpoot in Nederland bij de wet verboden.
Wie gaat zeggen dat het niet meer kan?
Alle reden om op te letten dus. Nu, bij gebruik, maar ook naar de toekomst toe. Want dat er een keer wat gaat veranderen, is wel duidelijk. In meerdere Europese landen is het gebruik van formaline al verboden of aan banden gelegd. Bijvoorbeeld in Denemarken, Zweden, Noorwegen, Finland en Zwitserland. Maar wat kunnen we dan wel doen om de aanvallers van onze koeienklauwen onder de duim te houden? En wie moet het initiatief daarvoor nemen? Kunnen we bij Mortellaro zonder formaline en hoe?
Melkveehouders gebruiken formaline doorgaans ‘omdat we dat altijd al doen’. De meeste veehouders zijn zich echter wel bewust van de risico’s en velen zouden liever op een ander middel overgaan als dat net zo goed werkt en betaalbaar is. Maar werkt formaline werkelijk zo goed? Formaline doodt alle micro-organismen aan de oppervlakte van de klauw, maar heeft geen of nauwelijks werking tegen Mortellaro in de klauw. Verschillende studies, bijvoorbeeld van de Universiteit van Košice in Slowakije in 2024, tonen aan dat formaline juist onvoldoende werkt tegen klauwaandoeningen en de huidbarrière beschadigt, waardoor infecties gemakkelijker terugkomen. Een middel kan dan goedkoop zijn, maar als het uiteindelijk niets of meer schade oplevert, is het nog duur.
Gezonde klauwen zonder formaline
Er zijn meerdere middelen in de markt die als alternatief voor formaline in voetbaden en doorloopmatten kunnen worden gebruikt. Het sprayen van de klauwen met speciaal daarvoor bestemde middelen kan een goede bijdrage leveren aan de klauwgezondheid. Maar aandoeningen zoals Mortellaro bestrijden gaat verder dan alleen koppelbehandelingen. Met een toegelaten spray is individuele behandeling ook heel goed mogelijk. Preventie blijft echter de basis. Kijk naar hygiëne en stalmanagement, voeding en mineralenvoorziening, ligcomfort en looppaden en bekap regelmatig. Het klauwbad kan een preventief hulpmiddel zijn voor de klauwgezondheid, maar is geen totaaloplossing. Op een eventueel verbod op formaline heeft u geen invloed. Gelukkig heeft u dat wel op veel andere zaken die goed zijn voor de klauwgezondheid.
Kijk nu al wat u kunt doen
Los van twijfels aan het effect zijn vermeende gezondheidsrisico’s voor veel veehouders reden voor enige terughoudendheid bij het aanbreken van een nieuwe jerrycan of IBC-container met formaline. Uiteindelijk wordt het middel toch ingezet omdat er geen andere oplossing mogelijk lijkt. Maar er zal ooit met een veilig alternatief gestart moeten worden. Hetzij onder druk van de overheid of uit de keten, of het komt vanuit de sector zelf. Het is van belang om alvast vooruit te kijken. Want het kan even duren voordat u de ideale strategie voor goede klauwgezondheid zonder formaline te pakken heeft. Wie wacht tot een verandering wordt afgedwongen, moet vaak tegen zijn zin snel schakelen.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: ClawCare
