De kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater in landbouwgebied vertoont duidelijke tekenen van verbetering. Dat blijkt uit het recente rapport ‘Nutriënten in oppervlaktewater en grondwater in landbouwgebied’ van de Vlaamse Milieumaatschappij. Vooral voor nitraat zijn de cijfers hoopgevend: het percentage meetpunten waar de drempelwaarde van 50 milligram nitraat per liter wordt overschreden, daalde in het winterjaar 2024-2025 naar 11,5 procent. Dat is het laagste niveau sinds de start van de metingen binnen het MAP-meetnet.
Het rapport van de Vlaamse Milieumaatschappij beschrijft de meetresultaten voor nitraat en fosfaat in de meetnetten oppervlakte- en grondwater in het winterjaar 2024-2025.
Het winterjaar liep van juli 2024 tot juni 2025 en begon met uitzonderlijk natte zomermaanden. Juli, augustus en september kenden veel neerslag, wat enerzijds gunstig was voor de groei van verschillende teelten, maar anderzijds ook leidde tot nitraatuitspoeling. Omdat in de zomerperiode minder MAP-meetpunten worden bemonsterd, blijven eventuele overschrijdingen in die maanden deels buiten beeld.
Tijdens de wintermaanden was het neerslagpatroon gemiddeld. Vanaf het voorjaar werd het opvallend droog, waardoor geen nieuwe overschrijdingen van de nitraatdrempel meer werden gemeten. Volgens het rapport lijken de inspanningen die landbouwers de afgelopen jaren leverden om nutriëntenverliezen te beperken, zich nu duidelijk te vertalen in betere meetresultaten.
Nog 40 procent van het areaal boven streefwaarde oppervlaktewater
Toch is er nog werk aan de winkel. In 2024-2025 lag 57,5 procent van het landbouwareaal in een afstroomzone waar de gemiddelde nitraatconcentratie onder de streefwaarde van 18 milligram nitraat per liter bleef. Voor 2,5 procent van het areaal zijn er geen meetpunten beschikbaar. Dat betekent dat ongeveer 40 procent van het Vlaamse landbouwareaal de doelstelling van 18 milligram nitraat per liter oppervlaktewater nog niet haalt.
Ook voor orthofosfaat is er vooruitgang geboekt. In het afgelopen winterjaar voldeed 48% van de meetpunten aan de milieukwaliteitsnorm. Voor de andere helft is het belangrijk dat de huidige inspanningen worden volgehouden om verdere verbetering te realiseren.
Grondwater: duidelijke daling na piek in 2022
Ook de cijfers voor het grondwater stemmen voorzichtig optimistisch. De meest recente meetgegevens van 2024 tonen aan dat de nitraatconcentraties in het ondiepe grondwater onder landbouwgebied duidelijk zijn gedaald ten opzichte van de piek in 2022.
In 2024 overschreed gemiddeld iets meer dan een derde van de meetputten nog de norm van 50 milligram nitraat per liter. Dat is een aanzienlijke verbetering in vergelijking met de voorgaande jaren. Vooral op filterniveau 1, het meest ondiepe grondwaterniveau waar beleidsmaatregelen het snelst effect zouden moeten hebben, is een daling zichtbaar. Na een stijging tot boven 40 milligram nitraat per liter in het najaar van 2022, daalde de gemiddelde concentratie in 2023 en vooral in 2024 tot 33 milligram nitraat per liter.
Klimaat en inspanningen spelen samen
Het rapport wijst erop dat de effecten van het Mestactieplan (MAP 6) nog niet overal volledig zichtbaar zijn, onder meer door de trage respons van het grondwatersysteem. Na het droge jaar 2022, met hoge piekconcentraties, nam de bijkomende nitraataanvulling van het grondwater in 2023 sterk af. In het uiterst natte jaar 2024, met weinig zonneschijn en lage verdamping, was dat effect nog duidelijker.
De uitzonderlijke aanvulling van het grondwater leidde in gebieden met ondiepe grondwaterstanden zelfs tot een verdunning van de nitraatconcentraties. Tegelijk spelen landbouwmaatregelen die het nitraatresidu in de bodem verlagen een positieve rol. De gunstige evolutie is dus het resultaat van een samenspel tussen aangepast landbouwbeheer en gewijzigde klimatologische omstandigheden.
Toch waarschuwt het rapport dat in bepaalde gebieden de nitraatinput vanuit de landbouw nog steeds te hoog is om overal onder de grondwaterkwaliteitsnorm te blijven. Verdere inspanningen blijven volgens de Milieumaatschappij noodzakelijk om de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water op lange termijn te halen.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: beeldarchief Prosu BV
